szkoła ateńska

Rafael Santi

Epoka: Nowożytność - Renesans włoski (Cinquecento)

Czas powstania: 1509–11, cinque

Lokalizacja: Stanza della Segnatura, Watykan

 jest jednym z najbardziej znanych dzieł malarstwa monumentalnego doby renesansu  fresk, znajdujący się w tzw. Stanza della Segnatura, czyli jednej z części stanz watykańskich, a więc reprezentacyjnych apartamentów papieskich, usytuowanych w północnym skrzydle Pałacu Apostolskiego, stanowi część większej całości, obejmującej dekorację trzech sal na planie zbliżonym do kwadratu. Inicjatorem powstania potężnych rozmiarowo fresków był papież Juliusz II, którego określić można mianem jednego z największych mecenasów w dziejach  Rafael wykonał malowidła na wszystkich ścianach. Na bocznych, dłuższych, znajdują się Szkoła Ateńska oraz Dysputa o Najświętszym Sakramencie.  fresk przedstawia wielkich filozofów starożytności, odzianych w rzymskie szaty, znajdujących się w ogromnych rozmiarów wnętrzu, ogólnie przypominającym antyczną świątynię, pełną marmurowych rzeźb, wśród których odnaleźć możemy przedstawienia Apolla, boga piękna, patrona sztuki i poezji, oraz Minerwy, bogini sztuki i rzemiosła, ale też m.in. mądrości. W opinii wielu badaczy przedstawiona architektura stanowi odniesienie do pierwotnego projektu przebudowy bazyliki św. Piotra w Rzymie, autorstwa Donato Bramantego, który zaprojektował świątynię na planie krzyża greckiego, z kopułą na przecięciu naw, silnie inspirowaną Panteonem, co ogólnie odpowiada wnętrzu przedstawionemu przez Rafaela  zgromadzonych postaci jest około 40, przy czym nie wszystkie z nich to sławni antyczni myśliciele. Oprócz nich obecni są ich uczniowie czy, ogólnie rzecz ujmując, towarzyszące im osoby. Część z mężczyzn ukazanych została w wyższej partii budowli, poprzedzonej pięcioma wysokimi, marmurowymi schodami. Wszyscy oni stoją bądź przechadzają się. Na schodach, w półleżącej pozie, przedstawiony został jeden z myślicieli. Reszta postaci zgromadzona została w dolnej partii świątyni, przy czym większość z nich tworzy dwie osobne grupy, znajdujące się po przeciwnych stronach kompozycji. Postaci w tej partii dzieła w większości siedzą bezpośrednio na posadzce, prowadzą dyskusje bądź pochylają się nad określonymi przedmiotami, związanymi z refleksją natury filozoficznej oraz naukowej, a więc m.in. księgami, przyborami do pisania, cyrklem czy tablicami. Zgromadzeni w monumentalnym wnętrzu ludzie tworzą kilka autonomicznych grup, nie nawiązujących między sobą kontaktu. Niektóre z pojedynczych osób również funkcjonują w pełni autonomicznie, nie zwracając jakiejkolwiek uwagi na pozostałych. Generalnie kompozycja pełna jest powagi, spokoju, ale i pewnego poruszenia, dynamiki. Wynika to z faktu, iż monumentalne, pełne patosu wnętrze doskonale organizuje przestrzeń, opartą na zasadach perspektywy zbieżnej, w której uwaga widza prowadzona jest ku jednemu punktowi w głębi. Tworzy ona tym samym stabilną ramę całego przedstawienia, w którym ujawnia się szereg różnorodnych ludzkich działań i emocji.  centralnymi postaciami przedstawienia są Platon i Arystoteles, idący zdecydowanym krokiem w stronę widzów i pogrążeni w rozmowie, na co wskazują ich pełne ekspresji gesty. Arystoteles dzierży w lewej dłoni Etykę Nikomachejską, jedne z najważniejszych swoich dzieł, będące najpełniejszą wykładnią jego poglądów natury etycznej. Platon z kolei unosi w górę prawą rękę, zdając się wskazywać na niebo, w lewej zaś trzyma swój dialog Timajos. Centralne miejsce obu myślicieli wynika z faktu, iż ich systemy filozoficzne traktowane były, zarówno w średniowieczu, jak i w okresie renesansu, jako główne, najważniejsze i najbardziej wpływowe w starożytności. Na prawo od Platona ukazany został Sokrates, w ferworze dyskusji z kilkoma młodzieńcami.  identyfikacja trzech wymienionych wyżej postaci nie nastręcza trudności. Jeśli chodzi o Platona oraz Arystotelesa – obaj trzymają księgi, na grzbietach których znajdują się tytuły ich słynnych tekstów. Sokratesa, który przeszedł do historii jako nauczający przez rozmowę oraz zadawanie pytań, identyfikuje gest przypisywany od wieków oratorom oraz tym, którzy uczestniczą w dyskusjach, a więc swobodnie wyciągnięte przed siebie dłonie z rozłożonymi palcami, co sugerować ma wyliczanie argumentów. Określenie tożsamości pozostałych postaci nie jest już tak łatwe, W tłumie kilkudziesięciu postaci z dużym prawdopodobieństwem można doszukiwać się między innymi Diogenesa, Pitagorasa, Euklidesa, Heraklita, Plotyna czy Boecjusza  w dziele możemy dopatrywać się podobizn osób współczesnych Rafaelowi.  zachowane przedstawienia oraz opisy portretowe wybitnych artystów XV i XVI wieku mogą nas skłaniać ku twierdzeniom, iż twórca Szkoły Ateńskiej nadał Platonowi rysy Leonarda da Vinci, a Arystotelesowi Giuliano da Sangallo. Badacze zwracają również uwagę na inne postaci, dla których punktem wyjścia miały być podobizny Michała Anioła, Donatella, Donato Bramantego czy Pietro Perugino, sam artysta tez umieścił swój autoportret